Sultânü'l-Ulemâ İzzeddin b. Abdüsselâm ve Sultan Baybars ile Mücadelesi

Listen to "İzzettin Bin Abdusselam Sultanül Ulema Unvanını Nasıl Aldı?" on Spreaker.

 

Sultânü'l-Ulemâ İzzeddin b. Abdüsselâm ve Sultan Baybars ile Mücadelesi

İslam düşünce ve hukuk tarihinde "Sultânü'l-Ulemâ" (Âlimler Sultanı) ve "Bâi'u'l-Mulûk" (Hükümdarların Satıcısı) gibi müstesna unvanlarla anılan İzzeddin b. Abdüsselâm (1181-1262), 13. yüzyıla damgasını vurmuş en büyük Şâfiî fıkıh, usûl ve kelâm âlimlerinden biridir. Gençliğinde yaşadığı tüm yokluklara rağmen azmiyle Şam ve Mısır’ın en saygın medreselerinde başkadılık ve müderrislik makamlarına yükselmiş; kaleme aldığı Kavâidü'l-Ahkâm fî Mesâlihi'l-Enâm gibi başyapıtlarla İslam hukukunun felsefesini ve "kamu yararı" (maslahat) ilkesini sistemleştirmiştir.

İzzeddin b. Abdüsselâm’ı tarihte eşsiz kılan asıl niteliği ise entelektüel birikimini hukuki ve ahlaki bir ilkeli duruşla harmanlamış olmasıdır. Bu tavizsiz duruşun en somut örneği, dönemin kudretli Memlûk Sultanı I. Baybars ile yaşadığı çetin hukuki ve siyasi mücadelede görülmektedir.

Güç ile Adaletin Karşı Karşıya Geldiği Üç Büyük Sınav

İzzeddin b. Abdüsselâm ile Sultan Baybars arasındaki ilişki, karşılıklı derin bir çekinceli saygıya dayansa da devlet yönetimi ve hukuk ilkeleri söz konusu olduğunda sert çatışmalara sahne olmuştur:

• Sultanlığa Biat Etmeyi Reddetmesi: I. Baybars tahta çıktığında, kölelikten gelen (Memlûk) statüsü hukuken tam olarak netleşmediği için İbn Abdüsselâm ona biat etmeyi reddetmiştir. İslam hukukuna göre hürriyeti tescil edilmemiş bir kimsenin devlet başkanı olamayacağını savunan âlim, koskoca bir sultanı iktidarını meşrulaştırmak için hukuki prosedürlerini tamamlamaya zorlamıştır.

• Halkı Ek Vergilerden Koruması: Moğol tehlikesine karşı orduyu teçhiz etmek amacıyla halktan ek vergi (müküs) toplamak isteyen Baybars’a karşı durmuş ve şu tarihi şartı koşmuştur: “Saraydaki tüm altın, gümüş ve lüks eşyalar satılmadan, yöneticilerin eşlerinin takıları tükenmeden ve devlet hazinesi tamamen boşalmadan halktan tek bir dirhem dahi ek vergi alınamaz.” Sultan, bu direnç karşısında geri adım atarak önce kendi ve ümerasının servetini harcamak zorunda kalmıştır.

• Geri Adım Attıran Manevi Otorite: İbn Abdüsselâm, sarayın baskılarından bunalıp Kahire’yi terk etmeye karar verdiğinde Sultan Baybars, onun gidişinin halk nezdinde iktidarını tamamen gayrimeşru kılacağını anlayarak onu kalmaya ikna etmek zorunda kalmıştır.

"Şimdi Saltanatım Sağlamlaştı"

İzzeddin b. Abdüsselâm 1262 yılında Mısır'da vefat ettiğinde, cenazesi halkın ve devlet erkanının sel gibi aktığı muazzam bir törene dönüştü. Töreni uzaktan izleyen Sultan Baybars’ın sarf ettiği şu sözler, bir hükümdarın bir âlimin hakiki gücü karşısındaki tarihi itirafı niteliğindedir:

"İşte şimdi saltanatım ve iktidarım tam anlamıyla sağlamlaştı. Çünkü herkesin sözünü dinlediği bu ihtiyar âlim, tek bir işaretiyle bile benim tahtımı devirebilirdi."

İzzeddin b. Abdüsselâm, ilmi otoritesini iktidara boyun eğmek için değil, adaleti ve halkın maslahatını korumak için kullanan duruşuyla İslam tarihinin en izzetli figürlerinden biri olarak hatırlanmaya devam etmektedir.

English summary of the text: Izzeddin b. Abdüsselam (1181–1262), known as "Sultan al-Ulama" (Sultan of Scholars), was a prominent 13th-century Shafi'i scholar who laid the groundwork for Islamic legal philosophy through public interest principles. His legacy is defined by his uncompromising stance against power, notably demonstrated in his conflicts with Sultan Baibars over ruler legitimacy and unfair public taxation during Mongol threats. Upon Abdüsselam's death, Baibars famously remarked that his throne was finally secure, acknowledging the scholar's immense moral and social authority.