Zeydi Aşireti Tarihi: Mezopotamya’dan Urfa’ya Ve Milli Mücadele Direnişi - Dersimiz Tarih
Blog: Dersimiz Tarih
Yazar: Sami Aksoy
Mezopotamya’dan Harran’a Bir Kadim Genişlik: Zeydi Aşireti Tarihi ve Milli Mücadele’deki Omuz Omuza Direniş
Orta Doğu coğrafyasının toplumsal ve siyasi mimarisinde aşiretler, yalnızca birer aile birleşimi değil; yüzyıllar boyunca asayişi, iktisadı ve bölgesel dengeleri belirleyen temel sosyal kurumlardır. Fırat ve Dicle nehirlerinin çizdiği bereketli havzada varlık gösteren, Şanlıurfa ve Harran ovalarından Irak ve Suriye içlerine kadar uzanan Zeydi Aşireti (Bini Zeyd), bu tarihsel dokunun en dikkat çekici köşe taşlarından biridir.
Zeydi Aşiretinin Kökeni ve Tarihsel Teşekkülü
Soy kütüğü (nesep) bakımından Adnani Arapları grubuna ve Kureyş boyuna dayandırılan Zeydi aşireti, ismini Hz. Ali’nin torunu ve Zeynülâbidîn’in oğlu Zeyd b. Ali’ye bağlar. İsim benzerliği sebebiyle mezhepsel olarak Şii-Zeydiyye ekolüyle karıştırılsa da, Mezopotamya ve Anadolu hattındaki Zeydi toplulukları tarihsel süreç içinde Ehl-i Sünnet geleneğini benimsemiştir.
Tarihsel süreçte göçebe ve yarı-göçebe bir yaşam süren aşiret; Irak'ın Zi Kar, Vasit, Bağdat hatları ile Suriye'nin Deyrizor, Rakka ve Haseke bölgelerinde geniş bir alana yayılmıştır. 18. ve 19. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin uyguladığı iskân politikaları doğrultusunda aşiretin önemli bir kolu Şanlıurfa’nın Harran ve Akçakale ovalarına toprağa yerleştirilmiş, hayvancılıktan tarımsal üretime (fellah) geçiş sağlamıştır.
Devlet Kademesindeki Varlık ve Siyasi Etki
Zeydi aşireti, bünyesinden çıkardığı dinamik şahsiyetlerle bölgesel ve ulusal siyasette sürekli rol oynamıştır. Osmanlı döneminde yerel asayişin sağlanmasında görev üstlenen aşiret reisleri, Türkiye Cumhuriyeti döneminde de il genel meclisleri, belediye teşkilatları ve mahalli idarelerde aktif bulunmuşlardır. Irak kolunda ise parlamentoda temsil edilen aşiret, bürokraside ve kamu yönetiminde etkinliğini korumuş; nitekim finans ve kamu yönetimi kökenli bir teknokrat olan Ali ez-Zeydi (Ali Falih Kazım ez-Zeydi) 2026 yılında Irak Başbakanlığı görevini üstlenerek aşiretin modern siyasetteki temsilini üst seviyeye taşımıştır.
Milli Mücadele Dönemi ve Zaza Aşiretleriyle Omuz Omuza Direniş
1919-1921 yıllarında Şanlıurfa coğrafyası Fransız işgaline maruz kaldığında, Ali Saip (Ursavaş) Bey önderliğinde kurulan Kuva-yı Milliye teşkilatlanmasına bölge aşiretleri tam bir vatan savunması refleksiyle katılmıştır.
1. Zeydi Aşiretinin Katkısı
Ova ve çöl şartlarını çok iyi bilen Zeydi atlı birlikleri, Suriye’den (Tel Abyad - Rakka hattından) Fransızlara sevk edilmek istenen mühimmat ve takviye kollarını pusuya düşürerek ikmal hatlarını tamamen kesmiştir. Geniş istihbarat ağı sayesinde işgalcilerin hareket kabiliyeti kısıtlanmış, 11 Nisan 1920’de Urfa'nın kurtuluşunu getiren süreçte doğrudan cephe yükü üstlenilmiştir.
2. Zaza Aşiretlerinin Hayati Rolü
Urfa savunmasının kuzey ve batı kanadını ise Siverek, Hilvan ve Birecik hattındaki Zaza aşiretleri ( Kırvar, Bucak vb.) emniyete almıştır. Zaza aşiret reisleri yüzlerce silahlı milisle Kuva-yı Milliye saflarına katılarak Diyarbakır-Siverek ikmal koridorunu Fransızlara kapatmış, şehir merkezindeki kuşatmanın yarılmasına engel olmuştur. Zeydi Arap aşireti ile Zaza ve Kürt aşiretlerin gösterdiği bu bütüncül irade, işgalcilerin bölge halkını etnik hatlarla bölme planlarını boşa çıkarmıştır.
Günümüzdeki Durumu ve Sosyal Yapı
Günümüzde kentleşme ve modernleşme süreciyle birlikte geleneksel aşiret yapısı dönüşüme uğramış olsa da, Zeydi aşireti Şanlıurfa, Irak ve Suriye hattındaki akrabalık bağlarını korumaktadır. Düğün, taziye, arazi anlaşmazlıklarının çözümü ve yerel dayanışma mekanizmalarında aşiret içi bağlar canlılığını sürdürmektedir. Tarım, ticaret ve kamu bürokrasisinde varlık gösteren topluluk, Mezopotamya’nın kadim tarihini günümüze taşıyan canlı bir sosyal köprü işlevi görmektedir.
Yorumlar
Yorum Gönder