1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

 

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

1755 Lizbon Depremi

1 Kasım 1755’te yaklaşık 8,3 büyüklüğündeki deprem, ardından gelen yangın ve tsunami ile Lizbon’da büyük yıkım yarattı; şehrin yaklaşık %85’i yıkıldı ve binlerce kişi hayatını kaybetti.

İdari etkileri: Bakan Pombal geniş yetkilerle acil yardım, güvenlik ve yeniden inşa çalışmalarını yürüttü. Enkaz malzemeleri yeniden kullanıldı, yağma önlemek için asker görevlendirildi, geçici barınma ve adli birimler oluşturuldu. Şehir planlı biçimde yeniden inşa edildi; bu süreç merkezî yönetimi güçlendirdi.

Sosyal etkileri: Deprem, halkta inanç krizi ve korku yarattı. Aydınlanma düşünürleri felaketi doğal bir olay olarak değerlendirdi; Voltaire ve Rousseau’nun eserlerinde bu tartışmalar yansıdı. Eğitim, yardım faaliyetleri ve şehircilik anlayışı yeniden düzenlendi. Sismolojinin temelleri atıldı ve ilk sismik korumalı yapılar olan Pombalina binaları inşa edildi.

Ekonomik etkileri: Lizbon limanının ve ticaret ağlarının zarar görmesi Portekiz ekonomisini sarsmıştır. Devlet, Kilise gelirlerine el koymuş, yeni vergiler getirmiş ve üretimi teşvik etmiştir. İnşaat sektörünün canlanması ekonomiyi kısmen toparlamış, 1761’de kraliyet hazinesi kurulmuştur.

1766 İstanbul Depremi

22 Mayıs 1766’da yaklaşık 7,5 büyüklüğündeki deprem İstanbul’da büyük hasara yol açtı; 4-5 bin kişi hayatını kaybetti. Fatih Camii, Kapalıçarşı ve birçok kamu yapısı ağır zarar gördü.

İdari etkileri: Arama-kurtarma, barınma ve imar çalışmaları için görevliler atandı; hasar tespiti yapıldı. Yıkılan ahşap yapılar yerine taş ve kâgir binaların yapılması istendi. Fatih Camii ve diğer önemli yapılar onarıldı, geçici adli birimler kuruldu.

Sosyal etkileri: İstanbul’dan taşraya göç yaşandı; yardım çalışmalarında kadınlar, din görevlileri, loncalar ve vakıflar aktif rol oynadı. Çadır ve ev yardımlarıyla barınma ihtiyacı karşılandı. Farklı cemaatler arasında iş birliği gelişti; ancak halk arasında deprem “Allah’ın gazabı” olarak yorumlandı.

Ekonomik etkileri: Su, yiyecek ve ulaşım sıkıntıları yaşandı. Devlet ek vergi topladı, vakıf gelirlerini onarıma ayırdı ve inşaat malzemesi fiyatlarını denetlemek için narh uyguladı. Hayvancılık gelirleri azaldı; kâgir yapı zorunluluğu getirilse de halk çoğunlukla ahşap evler yaptı.

Genel değerlendirme: Her iki deprem de yalnızca can ve mal kaybına değil; yönetim, toplum, eğitim, inanç ve ekonomi alanlarında kalıcı değişimlere yol açmıştır. Lizbon’da merkezîleşme ve modern şehircilik öne çıkarken, İstanbul’da devletin onarım ve yardım mekanizmaları ile sosyal dayanışma belirleyici olmuştur.