Türklerde İstişare Kültürü: Toydan Divana

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde devletin en yüksek karar alma ve danışma organına toy veya kurultay adı verilmiştir. Kağanın başkanlık ettiği kurultaya hanedan üyeleri, boy liderleri (ili), yüksek rütbeli askerler ve teginler (toygun) katılmıştır. Kağanın bulunmadığı durumlarda kurultaya aygucı (vezir) başkanlık etmiştir. Din adamları (şaman veya bakşı) kurultayda yer almazlardı, her zaman son söz ve karar hükümdarlardaydı. Teokratik devletlerde olduğu gibi din adamları devleti yönetmezlerdi. Din adamlarına saygı gösterilirdi. Ancak karar ve yönetimde din adamlarının değil hükümdarın ve toyun (kurultayın) sözü geçerliydi.

Kurultayın Görev ve Yetkileri

• Hükümdar Seçimi: Yeni kağanı belirlemek veya mevcut kağanın meşruiyetini onaylamak.
• Töre Düzenlemesi: Türk hukukunun temeli olan töre kurallarını koymak, değiştirmek veya güncellemek.
• Ekonomi ve Vergi: Hayvan sayımı yapmak, vergi düzenlemelerini belirlemek ve ekonomik planlama yürütmek.
• Yüksek Yargı: Vatana ihanet gibi ağır suçları görüşmek ve karara bağlamak.
• Savaş ve Barış: Ordu stratejilerini belirlemek, fetih kararları almak ve diplomatik antlaşmaları onaylamak.
• Devlet Yönetimi ve Denetim: Ülke içindeki asayişi, boylar arası ilişkileri ve genel gidişatı denetlemek.

İslamiyet Sonrası Divan Teşkilatı ve İstişare Kültürünün Devamı

İslamiyet’in kabulüyle birlikte Türk devletleri, eski toy ve kurultay geleneğinin de etkisiyle divan teşkilatı çabuk benimsemiştir. Hz. Ömer Dönemi'nde temelleri atılan bu yapı; Sâsânî, Doğu Roma ve Türk devlet gelenekleriyle harmanlanmıştır.

• Karahanlılar: İslamiyet öncesi Türk gelenekleri ile İran-Abbasi bürokrasi kültürünü sentezleyerek "Meclis-i Âlî" adı verilen büyük divanı kurmuştur.
• Gazneliler: Karahanlı teşkilatını geliştirerek devlet işlerinin yürütüldüğü "Divan-ı Vezaret" birimini oluşturmuştur.
• Selçuklular ve Osmanlı: Selçuklular sistemi zirve noktasına taşımışlardır. Onların zamanındaki sistemde olan istişare kültürü, Osmanlı Devleti'nde Divân-ı Hümâyun yapısıyla yaşamaya devam etmiş; konargöçer boy beylerinin yerini vezirler ve paşalar almıştır. Ancak Selçukludan farklı olarak Osmanlı'da merkeziyetçilik oldukça güçlendirilmiş ve güçlü tutulmuştur.

Türklerde Yönetim: Monarşiden Cumhuriyete

Tarihsel süreçte devletler; inanç sistemleri, coğrafi koşullar ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda farklı yönetim şekilleri benimsemiştir.

Temel Yönetim Şekilleri

• Monarşi: Egemenliğin soya dayalı olarak tek bir kişide toplandığı, meşruiyetin tanrısal olduğu iddia edilen aile bağlarına dayandırıldığı modeldir.
• Aristokrasi: Egemenliğin soylu ve imtiyazlı asil bir sınıfın elinde bulunduğu yönetim şeklidir.
• Oligarşi: Egemenliğin askerî, dinî veya ekonomik ayrıcalıklı dar bir grubun tahakkümünde olduğu sistemdir.
• Cumhuriyet: Egemenliğin halka ait olduğu, yöneticilerin belirli bir süre için seçimle iş başına geldiği ve yetkilerini anayasadan aldığı yönetim biçimidir.

Türk Devlet Geleneğinde Monarşi ve Meşrutiyet Süreci

İslamiyet öncesinde kut anlayışına dayalı ilahi meşruiyetli monarşik yapı, İslamiyet sonrasında da devam etmiş; hükümdarlar halifeden menşur alarak, adına hutbe okutup para bastırarak meşruiyetlerini pekiştirmiştir. Osmanlı Devleti’nde monarşi korunmakla birlikte beyliğin ileri gelenleriyle istişareye her zaman önem verilmiştir. Ancak merkeziyetçi yapıdan taviz vermemeye ayrı bir özen gösterilmiştir.

• Tanzimat Fermanı: Anayasal yönetime giden yolda hukuk devletine atılan ilk büyük adımdır.
• I. Meşrutiyet (1876): Türk tarihinin ilk yazılı anayasası olan Kanun-ı Esasi, Midhat Paşa başkanlığındaki kurul tarafından hazırlanarak 23 Aralık 1876'da kabul edilmiş; ancak II. Abdülhamid 93 Harbinde meclisin aldığı tutum sebebiyle Meclis-i Mebusan'ı tatil etmeyi seçmiştir.
• II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki Cemiyetinin faaliyetleri ve Reval Görüşmeleri'nin baskısıyla 23 Temmuz 1908'de meşrutiyet yeniden ilan edilmiştir. 1909 değişiklikleriyle meclis siyasi meşruiyetin merkezi hâline gelmiş; ancak savaşlar ve siyasi baskılar altında çok partili hayata zemin hazırlayan bir dönem yaşanmıştır.

Cumhuriyetin İlanına Giden Yol

Millî Mücadele döneminde öncelik vatanın kurtuluşuna verilmiş, ardından millî egemenlik fikri aşama aşama hayata geçirilmiştir:

• Amasya Genelgesi: "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" maddesiyle egemenliğin millete devredileceğinin ilk işareti verilmiştir.
• Erzurum ve Sivas Kongreleri: "Kuvâ-yı Millîye’yi amil, irade-i milliyeyi hâkim kılmak esastır" ilkesiyle millî iradenin yönetimde tek hâkim güç olduğu vurgulanmış ve saltanatın reddedilmesi yolunda büyük adım atılmıştır.
• TBMM'nin Açılması ve 24 Nisan Kararları: "Geçici bir hükûmet başkanı seçmek veya padişah vekili atamak doğru değildir" ilkesiyle millî egemenlik esas alınmıştır.
• 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye): "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir" maddesiyle meşruiyetin tek kaynağının millet olduğu kabul edilmiştir.
• Saltanatın Kaldırılması: Yönetimdeki iki başlılığa son verilmesi gereği sebep gösterilip saltanatın kaldırılmasıyla laik ve demokratik devletin önü açılmıştır.

Meclis hükûmeti sisteminden kaynaklanan aksaklıklar ve Ekim 1923’te yaşanan hükûmet bunalımı, cumhuriyetin ilanına giden süreci hızlandırmıştır.