Ceritoğlu Aşireti: Beğdili'den Rakka'ya Bir Türkmen Aşiretinin Tarihi

 

Ceritoğlu Aşireti Tarihi


Ceritoğlu Aşireti: Beğdili'den Rakka'ya Bir Türkmen Aşiretinin Tarihi

Ceritoğlu (Cerit/Cerid) aşiretinin kökeni, Dulkadirli dönemi, Rakka sürgünü, beyleri ve Maraş kolunun oba yapısı — belgelere ve sözlü geleneğe dayalı bir tarih anlatısı.

Ceritoğlu adı, Oğuzların Bozok koluna bağlanan Cerit (Cerid) Türkmen aşiretinden gelen ailelerin taşıdığı addır. Aşiretin tarihi üç büyük kırılma üzerinden okunur: 1613'te Bozulus'un dağılması, 1690'lı yıllarda başlayan Rakka sürgünleri ve 18. yüzyılda beyler döneminin kapanması. Bu çizgi boyunca Ceritler hem devletle hem komşu Türkmen aşiretleriyle sürekli gerilim içinde yaşadı; hafızalarını da bu yüzden ağıt, bozlak ve destanlar korudu. İsyancı bir topluluk olarak hareket etmeleri biraz da bu sebeple olsa gerek.

Cerit adı nereden geliyor?

"Cârid / cerid" kelimesi sözlüklerde yiğit, cesur, at binmede usta ve cirit atan anlamlarına gelir. Halk etimolojisi de doğrudan buraya bağlanır. "Ceritoğlu" ise bu adın soyadına dönüşmüş hâlidir; Güney ve Orta Anadolu'da Bozulus Türkmenlerine bağlı pek çok aile Cerit ve Ceritoğlu soyadlarını almıştır.

Soy bağı en yaygın olarak Beğdili (Beydili) boyuna verilir. Ancak önemli bir itiraz var: Cerit adı ne klasik Oğuz boyları listesinde ne de boy kolları listesinde geçer. Bu yüzden topluluğun bu adı Anadolu-Suriye bölgesine geldikten sonra, cirit ve yiğitlik vurgusuyla aldığı; Beğdili içinde bir oymak ya da cemaat olarak konumlandığı da savunulur. Kısacası aidiyet yönü Bozok'tur, ama "hangi boy" sorusu tarihçiler arasında kapanmış değildir. Belki de Osmanlı zamanlarından beri bu olaylar içinde yer alarak tarihsel birlikte acı çekmişliklerin ve mücadel etmişliklerin getirdiği bir topluluk olma bilinciyle Ceritoğlu haline gelmişlerdir.

Dulkadirli Beyliği içinde Ceritler

Ceritler, Dulkadirli Beyliği'ni oluşturan Türkmen boylarından biridir. Anadolu'ya gelmeden önceki durakları Urfa Karacadağ yöresidir; buradan Maraş–Antakya hattına inmişlerdir. Yıllık göç ritimleri sabittir: kışı Amik Ovası ve Çukurova'da, yazı Maraş yaylalarında geçirirlerdi. Bu Türklerin yaylak-kışlak  şeklinde ki konar göçer yaşam şeklinin burada yansımasıdır.

Aşiretin ilk sayısal fotoğrafı Osmanlı tahrir defterlerindedir. 1525/26 tarihli defterde 54 oba olarak kaydedilirler. Daha ayrıntılı veri XVI. yüzyıl Maraş kayıtlarındadır: 1526'da Cerid taifesi 59 cemaate sahipken 1580'de bu sayı 46'ya düşmüştür. 1530 defterinde göçe katılan Ceritler 1636 nefer, 5 imam ve 9 muhtar ile kayıtlıdır; yıllık vergileri 83.220 akçeydi. Bu ayrıntı önemlidir: aşiret, kendi imamı, kethüdası ve vergi kalemi olan kurumsallaşmış bir idari birimdi. Dulkadirli içindeki ana obaları Bayır-Cerid, Kara-Hasanlu, Oruç Gazilu ve Mamalu; Bozulus içindekiler ise Sultan Hacılu adını taşıyordu. Haddizatında Osmanlı da yerleşik idari birimler olduğu gibi konar göçer idari birimler de var dı Ceritoğulları da bu tarz idari birimlerden biri olsa gerek.

Rakka sürgünü ve beyler dönemi

1613'te Bozulus'un dağılması Ceritleri ikiye böldü: bir kol Gaziantep–Maraş–Kayseri, diğeri Toroslar–Adana–Karaman–Kırşehir hattında kaldı. Ardından Rakka sürgünleri geldi. Ceritler Musacalu, Avşar, Köşekli ve Boynuinceli ile birlikte Suriye'ye gönderildi; verimsiz toprak ve çöl sıcağı yüzünden obaların büyük kısmı aynı yıl Anadolu'ya kaçtı. 1696'daki ikinci sürgüne direnenler Rakka valisi Yusuf Paşa'nın kuvvetleriyle çarpıştı ve isyanın elebaşı sayılan otuz Türkmen beyi idam edildi.

Sonraki sürgünler daha da kesin tarihlerle belgelenmiştir: 1702'de Cerid aşiretinin Rakka'da Belih nehri havalisine, kuzeye ilerleyen Arap aşiretlerini durdurmak üzere yerleştirilmesi; 1713'te İfraz-ı Zulkadriye reayasından Cerid'e bağlı Tatarlı ve Azizli mahallelerinin "şekavet" gerekçesiyle Rakka'ya sürgün kararı; Silsüpür Ceridi'nin 1692'de Urfa güneyindeki Rakka bölgesine zorunlu iskânı. Bu tarihler, Rakka iskânının yalnız cezalandırma değil, sınır güvenliği ve nüfus tamponu işlevi gördüğünü gösteriyor.

Bu yılların aşiret hafızasındaki en güçlü figürü Silsüpüroğlu Fettah Bey'dir. Rakka'dan Toroslar'a, oradan Kırşehir'e yürüyen Ceritlerin önünü Antakya Reyhanlı beylerinden Mürseloğlu kesmiş ve yol geçit parası ("piliçka") istemiştir. Çarpışmada Mürseloğlu yenildi, ama Fettah Bey yaralandı ve rivayete göre yarasını onuruna yediremeyip kendini Ceyhan'a attı. Oğlu Silsüpüroğlu Ali Bey döneminde aşiret Kırşehir–Keskin hattına yerleşti; Ali Bey'in Şam isyanını bastırması karşılığında aşiretin istediği yerde oturmasına izin verildi.

Aşiretin en az bilinen kırılması doğuya doğru olandır: Şah Abbas zamanında Dulkadirlilerin Cerid boyundan kopan bir kol, "Silsüpür Ceridi" adıyla Safevi Devleti'ne katılmıştır. Yani aynı aşiretin bir kısmı Osmanlı-Safevi rekabetinde karşı cephede yer almıştır.

Kanlıgeçit ve sözlü kültür

Ceritlerin en ünlü çatışması Avşarlarla olandır. Ceyhan (Yarsuvat) kıyısında yapılan büyük çarpışmada Ceritler Avşarları bozguna uğrattı; Osmaniye–Bahçe arasındaki geçit bugün de "Kanlıgeçit" adını taşır. Dadaloğlu bu olayı "Kara geldi bin iki yüz senesi" dizesiyle anlatır; kaynaklarda tarih 1785, 1791 ve 1875 olarak farklı verilir.

Sözlü kültür, aşiret tarihinin asıl arşividir. Rakka sürgünü Şık Süleyman'ın "Uyan Şahin Beyim dön bak ardına / Hoyrat girdi aslanların yurduna" dizelerinde ve Ozan Budala'nın "Rakka'ya sürgün oldu Beğdili" nakaratlı destanında yaşar. Cerit Türkmenleri arasında halk hikâyeciliği güçlü bir gelenek olarak sürmüş, köylerin kuruluşu ve beylerin serüvenleri bu hikâyelerle aktarılmıştır.

Maraş kolu ve on dört oba

Ceritoğlu adını taşıyan ailelerin büyük kısmı Maraş koluna bağlanır. XVIII. yüzyılda Maraş bölgesi Ceridlerini Çobanoğulları idare ediyordu; sonra Emirzeoğlu adlı bir aşiret beyi yönetimi devraldı. Bölgede on dört oba vardı: İmrenli, Azıh, Hamdili, Çakılı, Tatarlı, Mustafa Beyli, Ceyhan Bekirlisi, Durak. Aşiret iki ana kola bölündü: Kuşlu Ceridi ve Çağlayan Ceridi; Çukurova tarafında bunlara Yuvalı Ceridi eklenir.

Bu oba adları bugünkü köy adlarının kökenidir: Hamdili, Tatarlı, Bekirli, Mustafa Beyli gibi isimler hem 19. yüzyıl Cerit obalarında hem de yerleşim listelerinde karşımıza çıkar.‌

Cumhuriyet dönemi ve tanınmış simalar

Ceritlerin modern dönemde yetiştirdiği en tanınmış isim Hamitli Rıza Bey (Mehmet Rıza Silsüpür, 1877–1926)'dir. Kırşehir Akpınar'ın Hamit kasabasında doğdu, son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Kırşehir vekili olarak seçildi, Misak-ı Millî'nin çıkarılmasını destekledi ve Ankara Valisi Muhittin Paşa'yı tutuklayarak etkisiz hâle getirdi. 23 Nisan 1920'de açılan  1. TBMM'de Kırşehir milletvekili oldu; 12 Ocak 1926'da İstiklal Mahkemesi kararıyla  inkılaplara karşı olduğu için  idam edildi. 

Maraş cephesinde ise Cerit aşiretinden Göllülü Yusuf Çavuş, "Memleketim düşman işgali altında iken ben bu elbiseyi çıkaramam" sözüyle Maraş savunmasının simgelerinden biri olarak anılır. Milli mücadelde yer alarak savaşçı yönlerini vatanın kurtuluşu için kullanmışlardır.

Kaynaklar ve araştırma boşlukları

Bu yazının belgeye dayanan omurgası tahrir defterleridir: 1525/26, 1526, 1530 ve 1580 kayıtları oba sayılarını, nüfusu ve vergi kalemlerini verir. Sürgün kronolojisi için mühimme defterleri ve Rakka iskânına dair seriler, aşiret yapısı için TDV'nin "Türkmenler" maddesi ile Faruk Sümer'in "Ceridler" makalesi temel başvuru kaynaklarıdır. Geriye üç ciddi boşluk kalıyor.

Birincisi, Safevi kolu. Şah Abbas döneminde Cerid boyundan kopan bir kolun "Silsüpür Ceridi" adıyla Safevi Devleti'ne katılması, literatürde tek bir atıfla geçiştirilmiş durumda. Bu kolun İran'daki izini sürmek, Osmanlı-Safevi sınırında bir aşiretin iki tarafa bölünmesini belgelemek açısından alanın en özgün konusu olabilir. Aşiretin bir kolunun şiiliği seçmesi de bu noktadan ilginç bir konudur.

İkincisi, Rakka kronolojisinin yeniden kurulması. 1692, 1702 ve 1713 tarihleri farklı vesilelerle yapılmış ayrı iskânları gösteriyor; bunları tek bir "sürgün" anlatısına indirgemek yerine her birini ayrı ferman bağlamında okumak gerekiyor.

Üçüncüsü, oba sayısındaki düşüşün açıklanması. Cemaat sayısının 59'dan 46'ya inmesinin nedeni — Celali karışıklıkları, vergi yükü, göç ya da kayıt usulü değişikliği — hiçbir çalışmada ayrıştırılmamış. Aynı şekilde Cerid köylerinin bugünkü dağınık adlarını iskân belgeleriyle eşleştiren bir çalışma da yok; oysa bu, hem yerleşim tarihine hem ad bilimine aynı anda katkı sağlar. Bu konu akademide ilginç bir araştırma konusu olabilir . Yüksek Lisans ve doktora konusu olarak düşünülebilir.

Ceritoğlu adını taşıyan aileler bugün ağırlıklı olarak Maraş (Çağlayancerit, Küçükcerit), Osmaniye–Kadirli–Düziçi, Adana, Kırşehir–Keskin ve Kırıkkale hattında yaşar; Kırşehir kolunda soyadı kanunuyla Silsüpür soyadı da yaygınlaşmıştır. Yani bu aşiretin tarihi, tabelalarda değil defterlerde, ağıtlarda ve oba adlarında saklı.


Yorumlar

⭐ REKLAMSIZ
Dersimiz Tarih
Uygulaması

🚫 Hiç reklam yok!
Kesintisiz belgesel, animasyon ve ders anlatımı.

📺
Belgesel
🎓
Müfredat
⚡
Hızlı
📲 Hemen İndir
Google Play • Ücretsiz • Reklamsız
🎮 POPÜLER ⭐ 4.5

Ultra Blocks

Klasik Bulmaca · Strateji · Zeka Oyunu

Hızlı düşün, akıllıca istifle ve küresel liderlik tablosunda zirveye oyna! Ultra Blocks, klasik arcade bulmaca mantığını modern strateji ve göz alıcı görsel efektlerle birleştiriyor. Blokları sürükleyip yerleştir, tam satırları temizle ve rekorlarını kır!

🏆 Küresel Sıralama PlayFab ile dünyaya meydan oku
🎨 Özelleştirilebilir Tema Neon’dan klasik ahşaba
📱 Her Cihazda Telefon, tablet, TV ve katlanabilir
👑 VIP Kulüp Reklamsız · Sınırsız döndürme
⬇️ Google Play'den Ücretsiz İndir
📦 50 MB · Çevrimdışı oynanabilir 🔒 Veriler şifrelenir