Türk Kültür ve Medeniyeti: Tarihsel Gelişim ve Devlet Anlayışı 2

İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Kut ve Töre

Türklerin tarih sahnesine çıkışından itibaren devam eden örf, âdet ve yaşam biçimleri güçlü bir devlet felsefesinin doğmasını sağlamıştır. Bozkır kültürünün etkisiyle şekillenen bu yapıda meşruiyetin iki temel kaynağı bulunmaktaydı:

• İlahi Kaynak (Kut): Yönetme yetkisinin doğrudan Gök Tanrı tarafından kutsal bir hanedana verildiğine inanılırdı. Kut anlayışı, Orhun Yazıtları'nda hükümdarın halkına karşı sorumluluklarını belirleyen bir siyasi sözleşme niteliği taşımıştır. Bilge Kağan, kağanlığın Tanrı'nın verdiği kut sayesinde olduğunu ifade etmiştir.
• Hukuki Kaynak (Töre): Devlet yönetiminde esas alınan yazısız kurallar bütünüdür.

Tanrı tarafından kağana verilen kut; "aç milleti doyurmak, çıplak milleti giydirmek ve az milleti çok kılmak" gibi görevler yüklemiştir. Bu görevler yerine getirilmediğinde Tanrı'nın kutu geri alacağına inanılırdı.

İslamiyet’in Kabulüyle Kut Anlayışındaki Değişim

İslamiyet’in kabulüyle birlikte Türk devlet felsefesi İslami değerlerle harmanlanmıştır. Bu süreçte yaşanan başlıca dönüşümler şunlardır:

• Yönetme Yetkisinin Kaynağı: Kut inancında yetkinin kaynağı Gök Tanrı'dan Allah'a evrilmiş, hükümdar ise "Allah’ın yeryüzündeki gölgesi" olarak kabul edilmiştir.
• Nizam-ı Âlem ve İlayıkelimetullah: "Devlet-i Ebed Müddet" düşüncesi "Nizam-ı Âlem"e dönüşmüş; cihan hâkimiyeti mefkûresi cihat anlayışıyla birleşerek İlayıkelimetullah ve Kızılelma ideallerini doğurmuştur.
• Unvanlar ve Meşruiyet: Abbasi hilafeti ilk Türk-İslam devletleri için meşruiyet kaynağı olmuş, Gazneli Mahmud'un aldığı "sultan" unvanı bu birleşmenin en somut örneği olmuştur. Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Osmanlılar bu geleneği sürdürmüştür.

Veraset Sistemi ve Taht Kavgaları (Ülüş Sistemi)

Kut anlayışına göre yönetme hakkı tek bir kişiye değil, hanedanın tüm erkek üyelerine ait kabul edilmiştir. "Ülke, hanedan üyelerinin ortak malıdır" anlayışı (ülüş sistemi) şu sonuçları doğurmuştur:

• Hükümdar kim olacağının önceden belli olmaması taht kavgalarına yol açmıştır.
• Mücadeleyi kazanan hanedan mensubunun kut sahibi olduğu kabul edilerek siyasi meşruiyetin kanıtı sayılmıştır.
• Osmanlı Devleti döneminde devletin bekasını korumak ve taht kavgalarını önlemek amacıyla veraset sisteminde (Ekber ve Erşet sistemi gibi) önemli düzenlemelere gidilmiştir.

Modernleşme ve Cumhuriyet Dönemi

Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde Batı ile gerçekleşen yoğun etkileşim, Türk devlet felsefesini kökten değiştirmiştir. Kut anlayışı yerini halkın iradesine bırakmış; demokrasi, anayasa, meşrutiyet ve cumhuriyet kavramları ön plana çıkmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla birlikte Türk devlet felsefesi demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkeleriyle çağdaş bir kimlik kazanmıştır.