Orta Çağdaki Siyasî ve Askerî Gelişmeler

 

A.İslamiyet’in Doğuşu Sırasında Dünya ve Arap Yarımadası

1. Orta Çağ Başlarında Genel Siyasi Durum

• Avrupa: 476'da Batı Roma'nın yıkılmasıyla merkezî otorite kaybolmuş, küçük krallıklar ortaya çıkmıştır.
• Bizans (Doğu Roma) & Sâsânîler: Dönemin iki büyük monarşisidir. Anadolu, Mezopotamya ve Kafkasya üzerinde egemenlik kurmak için sürekli savaşmışlardır.
• Türk Dünyası: Orta Asya’da (Türkistan) önce Göktürkler, ardından Uygurlar güçlü devletler kurmuştur.
• Çin: Tang Hanedanı hüküm sürmektedir; İpek Yolu kontrolü için Türklerle mücadele halindedir.

2. İnanç Yapıları

• Hristiyanlık: Doğu Roma ve Habeşistan.
• Zerdüştîlik: Sâsânî İmparatorluğu.
• Gök Tanrı: Göktürkler.
• Maniheizm: Uygurlar.
• Konfüçyüsçülük: Çin.
• Brahmanizm ve Budizm: Hindistan.
• Putperestlik: Arap Yarımadası (Cahiliye Dönemi).

3. Sosyal ve Kültürel Yapı

• Hindistan: Halk, Kast Sistemi nedeniyle kesin sınıflara ayrılmıştır, siyasi birlik yoktur.
• Arap Yarımadası:
• Siyasi Durum: Kabilecilik hakimdir, kan davaları ve siyasi bölünmüşlük yaygındır.
• Sosyal Durum: Toplum "hürler" ve "köleler" olarak ayrılmıştır. Kadın hakları kısıtlıdır.
• Ekonomi: Özellikle Mekke çevresinde temel geçim kaynağı ticarettir.
• Kültür: Panayırlarda düzenlenen şiir yarışmaları en önemli kültürel etkinliktir.

4. İslamiyet’in Doğuşu ve Hz. Muhammed (sav) Dönemi

• Doğumu: 571, Mekke.
• Peygamberlik: 610 yılında Hira Mağarası’nda gelen ilk vahiyle başlamıştır.
• Hicret (622): Mekke’den Medine’ye göç edilmiş ve İslam Devleti’nin temelleri atılmıştır.
• Veda Hutbesi (632): Hz. Muhammed'in vefatından önce tüm insanlığa evrensel mesajlar verdiği hitabesidir.
• Vefatı: 632, Medine.

 

B.Orta Çağ’da Avrasya’nın Güç Odakları

1. Çin İmparatorluğu (MÖ 221 - MS 1912)

·        Siyasi Birlik: İlk kez MÖ 221'de Qin Shi Huangdi tarafından kuruldu.

·        Tang Hanedanlığı (618-906): Çin'in altın çağıdır. İmparator Xuanzong döneminde Türkler ve Araplarla Orta Asya hâkimiyeti için mücadele edildi.

·        Talas Savaşı (751): Abbasiler ve Türkler karşısında alınan yenilgiyle Çin, Türkistan’daki etkisini kaybetti ve zayıflama sürecine girdi.

2. Sâsânî İmparatorluğu (226 - 651)

·        Kuruluş: Erdeşir tarafından İran’da kuruldu.

·        En Parlak Dönem: I. Hüsrev (Anuşirvan) dönemi; askeri ve kültürel zirve noktasıdır.

·        Dış Siyaset: Pers İmparatorluğu sınırlarına ulaşmak için Bizans ile 400 yıl süren savaşlar yapmış, Ak Hunları yıkmak için Göktürklerle ittifak kurmuştur.

3. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu

·        Kuruluş: 330'da I. Konstantin tarafından İstanbul'da kuruldu.

·        Avrupa Hunları ile İlişkiler: V. yüzyılda Hun baskısına maruz kaldı. 435 Margus Antlaşması ile Hunlara vergi ödemeyi ve siyasi şartlarını kabul etmeyi taahhüt etti.

·        Attila Dönemi: 441 ve 447 Balkan Seferleri sonrası Bizans, ağır vergilere bağlanarak varlığını sürdürebildi.

4. I. Göktürk Devleti (552 - 630)

·        Kuruluş: Bumin Kağan önderliğinde Ötüken merkezli kuruldu. Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir.

·        İstemi Yabgu Siyaseti: İpek Yolu kontrolü için önce Sâsânîlerle birleşip Ak Hunları yıkmış, sonra Sâsânîlere karşı Bizans ile ittifak kurmuştur. (İstanbul’a gönderilen ilk Türk elçisi).

·        Yıkılış: Çin entrikaları sonucu Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı, 630'da Çin esaretine girdi.

5. II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682 - 745)

·        Kuruluş: 50 yıllık esaretin ardından Kutluk (İlteriş) Kağan önderliğinde kuruldu.

·        Yönetim: Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk (Apa Tarkan) dönemi en parlak zamandır.

·        Yıkılış: 745'te Karluk, Basmıl ve Uygur boylarının isyanıyla yıkıldı.

6. Uygur Devleti (744 - 840)

·        Kuruluş: Kutluğ Bilge Kül Kağan tarafından Ötüken’de kuruldu, merkez sonra Karabalgasun’a taşındı.

·        Din ve Yerleşik Hayat: Bögü Kağan döneminde Maniheizm resmî din oldu. Bu din savaşçılığı zayıflatmış ancak Türklerin yerleşik hayata geçmesini ve kültürel gelişimini sağlamıştır.

·        Yıkılış: 840'ta Kırgız saldırılarıyla yıkıldı; Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrıldılar.

 

C.İslamiyet’in Yayılışı ve İlk İslam Fetihleri

1. Peygamberliğin Başlangıcı ve Hicret

·        Doğumu: Hz. Muhammed (sav), 571'de Mekke’de doğdu.

·        İlk Vahiy (610): Hira Mağarası'nda Cebrail (as) aracılığıyla ilk vahyin gelmesiyle peygamberlik görevi başladı.

·        Hicret (622): Mekke'deki müşriklerin baskı ve suikast girişimleri üzerine Hz. Muhammed (sav) ve Hz. Ebu Bekir Medine'ye göç etti. Bu olayla İslam Devleti’nin temelleri atıldı.

2. Mekkeli Müşriklerle Yapılan Savaşlar

·        Bedir Savaşı (624): Müslümanların ilk askeri zaferidir. İslam Devleti'nin itibarı artmıştır.

·        Uhud Savaşı (625): Okçuların yerini terk etmesi sonucu Müslümanlar üstünlüğü kaybetmiştir. Stratejik itaatin önemi anlaşılmıştır.

·        Hendek Savaşı (627): Medine çevresine hendekler kazılarak savunma yapılmıştır. Müşriklerin Müslümanları yok etme umudu kırılmış ve saldırı güçleri sona ermiştir.

·        Hudeybiye Antlaşması (628): Müşrikler, İslam Devleti'ni resmen tanımıştır. Barış ortamı İslamiyet'in yayılmasını hızlandırmıştır.

3. Genişleme ve Fetih Hareketleri

·        Hayber’in Fethi (629): Şam ticaret yolunun güvenliği sağlandı.

·        Mute Savaşı (629): Bizans (Doğu Roma) ile yapılan ilk savaştır.

·        Mekke’nin Fethi (630): Hudeybiye Antlaşması’nın bozulması üzerine fethedilmiştir. Kabe putlardan temizlenmiş ve Hicaz bölgesinde kesin hakimiyet sağlanmıştır.

·        Huneyn Savaşı ve Taif Seferi (630): Putperest kabilelerin tehdidi ortadan kaldırılmıştır.

·        Tebük Seferi (631): Bizans’ın saldırı haberi üzerine çıkılmış ancak haberin asılsız olduğu anlaşılmıştır. Hz. Peygamber’in son seferidir.

4. Veda ve Vefat

·        Veda Hutbesi (632): Hz. Muhammed (sav), tüm insanlığa evrensel mesajlar verdiği hutbesini irat etmiştir.

·        Vefat: 632 yılında Medine’de vefat etmiştir.

 

 

 

D.Dört Halife Dönemi (632-661)

Dört Halife Dönemi, Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra başlayan, halifelerin seçimle iş başına geldiği ve İslam Devleti'nin kurumsallaştığı dönemdir. Bu dönemde fethedilen yerlerde zorla İslamlaştırma yapılmamış, inanç hürriyeti esas alınmıştır.

1. Hz. Ebu Bekir Dönemi (632-634)

·        İç Düzen: İslam’dan dönen ve devlete isyan eden kabilelere karşı Ridde Savaşları yapılmış, iç huzur yeniden sağlanmıştır.

·        Fetihler: Suriye ve Filistin kapılarını açan, Bizans’a karşı kazanılan Ecnâdeyn Savaşı (634) bu dönemin önemli askeri gelişmesidir.

2. Hz. Ömer Dönemi (636-644) - Teşkilatlanma ve Yayılma

·        Bizans ile Mücadele: Yermük Savaşı (636) ile Suriye fethedilmiş; 638'de Kudüs bizzat Hz. Ömer tarafından teslim alınmıştır.

·        Sâsânîlerin Yıkılışı: Kadisiye, Celula ve Nihavend savaşları ile Irak ve İran fethedilmiş, Sâsânî İmparatorluğu tarih sahnesinden çekilmiştir. Müslümanlar Türklerle komşu olmuştur.

·        Mısır'ın Fethi: 642'de İskenderiye alınarak Mısır’da hakimiyet kurulmuştur.

·        Devlet Teşkilatı:

o   Divan Teşkilatı kuruldu.

o   Adli ve mali işler ayrıldı, eyaletlere kadılar atandı.

o   Cünd adı verilen askeri merkezler ve ordugah şehirler kuruldu.

o   Düzenli ordu oluşturuldu; ordu kademeleri Müslüman olmayanlara (İranlı, Roma, Yunan) da açıldı.

3. Hz. Osman Dönemi (644-656)

·        Geniş Sınırlar: İslam Devleti bu dönemde en geniş sınırlarına ulaşmıştır (Kafkasya, Tunus ve Hindistan sınırları).

·        Deniz Fetihleri: İlk İslam donanması kurulmuş, Kıbrıs vergiye bağlanmıştır.

·        Zâtüssavârî Savaşı (654): Bizans donanmasına karşı kazanılan bu ilk büyük deniz zaferiyle Doğu Akdeniz’deki Bizans üstünlüğü sona ermiştir.

·        İç Karışıklıklar: Dönemin sonlarına doğru başlayan iç çekişmeler Hz. Osman'ın şehit edilmesiyle sonuçlanmıştır.

4. Hz. Ali Dönemi (656-661)

·        İç Karışıklıklar: Hz. Osman'ın şehit edilmesinden sonra Müslümanlar arasında gruplaşmalar ve siyasi ayrılıklar yaşanmıştır.

·        Fetihlerin Durması: İç mücadeleler ve siyasi istikrarsızlık nedeniyle bu dönemde dış fetih hareketleri tamamen durmuştur.

 

 

E.Emevi Devleti (661-750)

Emeviler, Muâviye tarafından Şam merkezli olarak kurulan ilk İslam hanedanıdır. Dört Halife Dönemi'nden sonra İslam Devleti'nde saltanat sistemine geçişin temsilcisi olmuşlardır.

1. Kuruluş ve Genişleme Dönemi

·        Fetihlerin Yeniden Başlaması: Muâviye döneminde duraklayan fetihler; Türkistan, Anadolu ve Kuzey Afrika yönünde tekrar hız kazanmıştır.

·        İstanbul Kuşatmaları: Emeviler, Bizans'ın başkenti İstanbul'u iki kez (669-674 ve 715-717) kuşatmış ancak Grek ateşi ve güçlü surlar nedeniyle başarılı olamamışlardır.

·        Kuzey Afrika ve İspanya: Kayravan kentinin kurulmasıyla Kuzey Afrika fetihleri kalıcılaşmıştır. 711 yılında Târık bin Ziyad, Vizigotları yenerek İspanya’yı (Endülüs) fethetmiştir.

·        Avrupa'da Duraklama: 732 yılında Franklara karşı kaybedilen Puvatya Savaşı, Müslümanların Avrupa'daki ilerleyişi için bir dönüm noktası olmuş ve bu ilerleyiş durmuştur.

2. Kerbelâ Olayı (680)

·        Veliahtlık Meselesi: Muâviye’nin oğlu Yezîd’i veliaht tayin etmesi, İslam dünyasında ilk kez saltanat sistemini başlatmıştır.

·        Trajedi: Yezîd’in halifeliğini tanımayan Hz. Hüseyin ve beraberindekiler, Kerbelâ’da Emevi ordusu tarafından şehit edilmiştir. Bu olay, İslam dünyasındaki mezhebi ve siyasi ayrılıkları derinleştirmiştir.

3. Ömer b. Abdülazîz Dönemi (Beşinci Halife)

·        Adalet ve Eşitlik: Lüksü reddeden, halk gibi yaşayan ve ilk dört halifeyi örnek alan tutumuyla "Beşinci Râşid Halife" kabul edilmiştir.

·        Mevâlî Politikası: Arap olmayan Müslümanlara (mevâlî) uygulanan ikinci sınıf muameleyi kaldırmış, onları Arap Müslümanlarla eşit statüye getirmiştir.

4. Yıkılış Nedenleri

·        Mevali Politikası: Ömer b. Abdülazîz dışındaki halifelerin uyguladığı "Arap milliyetçiliği" (mevâlîyi dışlama), Arap olmayan Müslümanların devlete küsmesine neden olmuştur.

·        İç Karışıklıklar: Şii ve Harici isyanları ile kabileler arası bitmek bilmeyen rekabet devleti yıpratmıştır.

·        Yıkılış (750): Horasan’da başlayan ve Abbâsî ailesi tarafından desteklenen isyan sonucunda Emevi Devleti yıkılmış, merkez Şam'dan Irak’a (Bağdat) taşınmıştır.

 

 

 

F.Abbasi Devleti (750-1258)

Abbasi Devleti, Emevi hanedanına son verilerek Irak’ta kurulmuştur. Emevilerin Arap milliyetçiliği politikasını terk ederek "Ümmetçi" bir yaklaşım benimsemişler, bu sayede Türklerin ve diğer Arap olmayan unsurların devlet kademelerinde yer almasını sağlamışlardır.

1. Kuruluş ve İlk Gelişmeler

·        Kuruluş: 750 yılında Ebü’l Abbas Seffah tarafından Kûfe’de kuruldu.

·        Talas Savaşı (751): Türklerin desteğiyle Çin ordusu mağlup edildi. Bu zafer, Orta Asya’daki Çin baskısını bitirmiş ve Türklerin İslamiyet’e geçişini hızlandırmıştır.

·        Yeni Merkez: Halife Mansur döneminde Bağdat inşa edilerek devletin başkenti yapıldı.

2. Altın Çağ: Harun Reşid Dönemi (786-809)

·        Sınır Güvenliği: Doğu Roma sınırında savunma amaçlı Avâsım adı verilen ordugah şehirler kuruldu.

·        Askeri Strateji: Tarsus, Maraş ve Malatya gibi kritik noktalara askeri valiler atanarak sınırlar Türk birlikleriyle güçlendirildi.

·        Bilim ve Sanat: Fetihlerin yanı sıra bilimsel faaliyetler ve imar çalışmalarında zirve yaşandı.

3. Türklerin Etkisi ve Samarra Devri

·        Samarra Şehri: Halife Mu’tasım, Türk askerlerinin Araplarla karışıp savaşçılık özelliklerini yitirmemesi için sadece onlara özel Samarra şehrini kurdurdu.

·        Siyasi Güç: "Samarra Devri" (836-892) olarak bilinen dönemde Türkler; sadece askeri değil, idari ve siyasi alanlarda da devletin en etkili gücü haline gelmiştir.

4. Zayıflama ve Yıkılış

·        Otorite Kaybı: 10. yüzyıldan itibaren merkezi otorite zayıflamış, güç Bağdat çevresiyle sınırlı kalmıştır.

·        Baskılar: Şii Büveyhoğulları, Abbasi halifelerini baskı altına alarak siyasi yetkilerini kısıtlamıştır.

·        Yıkılış (1258): Cengiz Han'ın torunu Hülâgû Han liderliğindeki İlhanlılar (Moğollar), Bağdat’ı istila ederek Abbasi Devleti’ne son vermiştir.